Türkiye'de Körler Satrancının Tarihçesi

Ülkemizde körler satrancının tarihiyle ilgili yazılı kaynak bulmak zor hatta imkansızdır. Şüphesizki görmeyen insanlar herkes gibi boş vakitlerini değerlendirmek için çeşitli oyunları öğrenmekte ve gerekirse görme engelliler için uyarlanmış oyun malzemesini kullanarak bu keyfi yaşamaktadır. Ülkemizde de geçmişten bu yana kişisel ortamında satrançla uğraşan görme engelliler olduğu muhakkaktır. Bu makalede vurgulanmak istenense Türkiye’de kör satrancıyla ilgili kurumsallaşmanın başladığı dönem ve satranç faaliyetleridir. Bu kapsamda, düzenlenen ilk yarışmalar, eğitim çalışmaları, körler için erişilebilir satranç tahtası ve kitaplarının hazırlanması ile devlet tarafından gerçekleştirilen federasyonlaşma aşaması ele alınacaktır.

 

     Ülkemizde görme engelliler alanında ilk ciddi ve toplu satranç etkinlikleri 1980'lerin başlarında gerçekleştirilmiştir.

1982 yılında, Emirgan Reşitpaşada bulunan körler rehabilitasyon merkezi mezunlarının kurup üye olduğu Regder adlı körler derneğinde, Selim Altınok, Kerim Altınok ve Remzi Çolak'ın öncülüğünde ilk satranç kursu verilmiştir.

Bunu aynı derneğin sakatlar haftası etkinliklerinde görme engelliler, ortopedik özürlüler ve sağırlar arasında düzenlediği özel takım turnuvaları izledi. Bu turnuvaları sürekli olarak körler derneği takımı kazanıyordu.    

Bu arada satranç eğitmeni Jirair Çakır tarafından aynı yıllarda İstanbul Emirgan'daki körler rehabilitasyon merkezinde görme engelli  kursiyerlere satranç dersleri verildi.

1994 yılında Altınokta körler derneği İstanbul şubesinin Aksaray'daki yerinde yapılan kursu Selim ve Kerim Altınok gerçekleştirdiler.

Bundan sonra Altınokta derneği İstanbul şubesinde görenlerin de davet edildiği satranç turnuvaları yapıldı.

Bütün bu çalışmalar dernek üyesi görme engelli satranç severlerin şahsi çabaları ile yürütülmekteydi.

Hakem ve satranç saatlerinin temin edilmesi için oyuncular arasında ya da dernekten para toplayarak çözüm aramalar sık rastlanan durumlardı.

İstanbul Maçka Leons kulübü 1997 yılından itibaren düzenli olarak özürlüler arası bir satranç turnuvası yapmağa başladı. İlk defa bu turnuvada kör satranççılar kendileri turnuvayı organize etmekle uğraşmadan sadece satranç oynamak üzere müsabakalara katıldılar. Maçka Lions turnuvaları dokuz yıl aralıksız devam etti. Burada Lions Kulübü’nden Burhan Özhabeş’in adını anmak yerinde olur.

1997 yılında Altınokta körler derneği Ankara genel merkezinde bir satranç semineri verildi. Seminere İstanbul'dan Selim Altınok, Kerim Altınok ve Remzi Çolak eğitmen olarak davet edildiler.

Bu seminere katılarak satranç bilgilerini pekiştiren oyuncular, o yıl Romanya'da düzenlenen Balkan turnuvasına gönderildiler.

Nihayet 1999 yılında konuya devlet el uzattı. Sekiz yıldır var olan, özürlüler spor federasyonunun, ilk defa körler için bir etkinlik düzenledi. Birinci resmi körler Türkiye Satranç şampiyonası, İstanbul'da gerçekleştirildi.

Mümin Aksu ilk resmi Türkiye şampiyonu oldu. Bu turnuvada seçilen ilk milli takım Polonya'daki avrupa körler birinciliğine gönderildi ve fair play kupasını ülkemize kazandırdı.

Takımda Mümin Aksu, Kerim Altınok, Selim Altınok ve Remzi Çolak yer aldılar.

2000 yılında Türkiye Kuşadasında Balkan körler satranç takım birinciliğine ev sahipliği yaptı.

Yine aynı yıl Kerim Altınok Türkiyeyi temsilen İspanyadaki körler dünya şampiyonasına gönderildi.

2001 yılında İstanbul/Florya’da Balkan ülkelerinin yanı sıra Polonya ve İran takımlarının katıldığı özel bir uluslar arası turnuva düzenlendi.

2002 yılında Dünya Körler Şampiyonası İstanbul’da yapıldı. Floryadaki özel turnuva ve 2002 dünya şampiyonasının organizasyonunda İstanbul Görme Engelliler Spor Kulübü İGE Spor önemli bir rol oynadı.

Yurt dışı turnuvalarına katılım 2002 ile 2007 yılları arasında kesintiye uğradı. Resmi Türkiye şampiyonasında da aksamalar yaşandı. 2007 senesinden itibaren Türkiye birincilikleri ve yurt dışı turnuvalarına katılım daha düzenli yürütüldü.

Ayrıca TESYEV, Türkiye Zeka Vakfı ve Maçka Lions kulübü gibi kurluşların tertiplediği özel turnuvalar bu alandaki canlılığın artmasına katkıda bulundu.

İlk yıllarda ülke çapında yapılan bir turnuvaya en çok 35 - 40 oyuncu katılırken, artık bu sayı 100'leri çoktan aşmıştır.

2008 yılında Yünanistan, 2012 senesinde Hindistan’da yapılan körler satranç olimpiadına Türk milli takımı katıldı. Uluslar arası turnuvalarda ülkemizin şimdiye dek çok iyi sonuçlar aldığı söylenemez. Bu alanda dikkate değer sonuçlar Uğur Yuvarlak’ın  2009 yılında görme engelliler gençler dünya beşincisi olması ve Kerim Altınok’un Balkan şampiyonasında elde ettiği gümüş madalyadır..

Kulüpleşme faaliyetleri çerçevesinde, Ankara'da kurulan Altınokta spor kulübü ve İstanbul'da faaliyete geçen İstanbul Görme Engelliler Spor Kulübü, satranca önem verdi.

Kulüpler bünyesinde, eğitimci eşliğinde düzenli periodik çalışmalar başlatıldı.

Her iki kulübün satranç takımları görenler arasında düzenlenen liglere katıldılar.

Günümüzde görme engelli oyuncular görenler arasında yapılan turnuvalarda da daha sık yer almaktadırlar.

İstanbul ve Ankara'yı takiben; İzmir, Kayseri, GaziAntep gibi illerde de kulüpler kurularak, çalışmalara başlanmıştır.

Bundan sonraki aşamada, görme engelliler satranç federasyonu ve Türkiye Satranç Federasyonunun ortak çalışmalarıyla bu alandaki kabartma satranç takımı ve saat gibi malzeme sorunlarının çözümlenmesi umulmaktadır.

Ayrıca kabartma ve dijital ortamda satranç kitaplarının üretilerek görme engelli sporcuların kullanımına sunulması da önemli bir aşama teşkil edecektir.

Nitekim, 2010 yılında Türkiye Satranç Federasyonu Almanya’da imal ettirdiği konuşan satranç saatlerini 100 adet getirterek önemli bir adım atmıştır. Bu saatler Türkiye görme Engelliler Şampiyonalarında kullanılmaktadır. Yurt dışı turnuvalarda ülkemizi temsil eden milli sporcularımıza da kullanmaları için zimmet usulüyle teslim edilmektedir.

Görme engellilerin yararlanabileceği formatta satranç kitabı ve benzeri eğitim kaynakları ise genellikle sporcuların kişisel gayretleriyle hazırlanıp internet üzerinden paylaşılmaktadır. Körler kütüphanelerinde sesli olarak okutulup kaydedilen satranç kitaplarının yanı sıra bilgisayar ortamında kolaylıkla ulaşılabilen binlerce oyunu içeren maç dosyaları görme engellilerin ihtiyacını önemli ölçüde karşılamaktadır. Tüm paylaşımlar için körlerin oluşturdukları gorme-engelli-satranccilar@googlegroups.com elektronik posta gurubu önemli hizmet vermektedir.

Ayrıca www.freechess.org sitesi üzerinden winboard programı ile internette satranç oynamak görme engelliler için keyifli bir etkinlik haline gelmiştir. Kör satranççılar kendi aralarında ya da gören arkadaşlarının da katılımıyla online internet satranç turnuvalarına katılıp yarışmaktadırlar. Bu program aracılığıyla, internette yayınlanan satranç yarışmaları görmeyenlerce de canlı olarak izlenebilmektedir.

 

İnternet üzerinde açılan sesli sohbet odaları satranç amacıyla kullanılmakta, dijital ortamda farklı illerden hatta yurt dışından katılan sporcular birlikte çalışma imkanı bulabilmektedir.

Türkiye Görme Engelliler Spor Federasyonu tarafından zaman zaman eğitim amaçlı satranç kampları düzenlenmektedir.

Gerçekleştirilen ilk kamp 2002 İstanbul Görme Engellliler Dünya Şampiyonası öncesinde Burhan Felek Spor Kompleksinde Milli Takımlar Oteli’nde düzenlenen etkinliktir. Bu kampta Tarık Kumlalı ve Turgay Atilla milli sporcularımızı hazırlamışlardırZaman içinde milli sporcularımızdan Yakup Bayram’ın eğitimlere katkısı olmuştur. Kamp, turnuva organizasyonu ve hakemlik konusunda Tsf’den Sayın Fatma Yılmaz’ın emeği büyüktür. Mehmet özkeçeli ve Hulusi Cihangir de anılması gereken şahsiyetlerdir. 1999’dan itibaren İgespor’un ve zaman zaman milli takımın antrenörlüğünü üstlenen Tarık Kumlalı’nın emeği anılmağa değerdir.

 

Kabartma satranç takımları:

İlk yıllarda ancak yurtdışından sağlanabilen kabartma satranç tahtası ve taşları günümüzde sınırlı ölçüde de olsa ülkemizde üretilmektedir. Ankara, İstanbul ve Bursa’da bu işle uğraşan kişi ve kuruluşlar mevcuttur. Bu konuda internetten bilgi edinilebilir.Körler Spor Federasyonu ve özellikle Tesyev çok sayıda kabartma takım yaptırtarak ücretsiz dağıtmışlardır.